نظر

د انسان په روان د هوا د ککړتیا اغېزې| مصطفی عمرخېل

A motorcyclists wears face mask as heavy smog blankets Lahore, Pakistan, Thursday, Nov. 21, 2019. Amnesty International issues "Urgent Action" saying every person in Lahore at risk. Heavy smog has enveloped many cities of Punjab province, causing highway accidents and respiratory problems, and forcing many residents to stay home. (AP Photo/K.M. Chaudary)

ککړه هوا په ښاري ژوند کې د نن سبا تر ټولو لویه او وژونکې پدیده ده. د جامدو او مایعو موادو سون، د ډبرو سکاره، زاړه موټر او نورو زهري وړانګو د انسانانو او څارویو روغتیا او ژوند له ستر ګواښ سره مخ کړي دي.

د افغانستان په ګډون د سیمې او نړۍ په ټولو هېوادونو کې د ښارونو زیاتېدل د تخنیکي عصر یوه نه اټکل کېدونکې پایله بلل کېږي. په اوسني وخت کې ښاري پراختیا په ځانګړې توګه په وروسته پاتې او د مخ پر ودې هېوادونو کې خورا زیان رسوونکې بلل کېږي. دې کار د ښاري پراختیا او ښکلا منفي اغېزې زیاتې کړې دي. د هوا د ککړتیا له امله د ځمکې د اتموسفیر ځینې برخې هم د انسان روغتیا ته زیان اړوي.

د روغتیا د نړیوال سازمان د موندنو له مخې ککړه هوا زموږ د هېواد په ګډون په نړیواله کچه ۵،۵ ملیونونه انسانان وژني. زموږ هېواد په ځانګړې توګه پلازمېنه کابل هم د دې سترې او وژونکې وبا په کتار کې تر ټولو ښارونو مخکښ دی. د حکومت او په ځانګړې توګه د چاپېریال ساتنې ادارې یو لوی مسؤلیت د ککړې هوا مخنیوی او ښاریانو ته د خپل ایماني او وجداني مسؤلیت له مخې د پاکې او رڼې هوا لپاره کار کول دي، څو هېوادوال پرته له اندېښنې خپل ژوند ته دوام ورکړي.

د چاپېریال پاکول یوازې د اړوندو ادارو کار هم نه دی، بلکې په دې برخه کې د عامو ښاریانو مرسته هم یو له مهمو فکټورونو څخه ده، چې باید د خپلې ګډې همکارۍ له مخې د ښار هوا پاکه او د ککړې هوا قرباني را قابو کړي. دغه راز څو چې د ښارګوټو، هوټلونو، د خښتو د بټیو، حمامونو او نورو دود تولیدوونکو بټیو مالکان د چاپېریال ساتنې ادارې له دریځ سره مرسته ونکړي، د ښاري ککړتیا مهارول به خورا ستونزمن وي.

د چاپېریال ساتنې اداره په کابل او نورو ګڼ مېشتو ښارونو کې د هوا ککړتیا لاملونه داسې څرګندوي:

د چاپېریال ساتنې قانون په عملي کېدو او پلي کېدو کې د ښاریانو او دود تولیدوونکو بټیو د مالکانو ټګي او همکاري نه کول.

د کابل هوا

د ټیټ کیفیت لرونکي (غیر معیاري) د سون توکي، نفتي مواد، ډبرو سکرو او نورو غازونو سوځول.

د سړکونو خام والی، تنګ والی او ځینې سړکونه بیا د مختلفو دلایلو له مخې تړل کېدل.

د ښارونو شاوخوا غرونو کې د شنو ځایونو او سرسبزۍ نشتوالی او د کورونو غیر معیاري جوړول.

د ککړې هوا په مخنیوي کې د خلکو نه پاملرنه او نه همکاري کول.

بېوزلي

د منظم ډله ییز ټرانسپورټ نه شتون او د شخصي موټرو ډېر کارول. همدارنګه د موټرو لپاره د منظمو تم ځایونو نشتوالی.

د چاپېریالي انجیو او ټولنو نشتوالی

دوامداره وچکالي او د واورو کم ورښت

په لویو او وړو ښارونو کې د نفوسو بې سارې زیاتېدل

د هوا ککړتیا په اوږد مهال کې د انسان د تنفسي، عصبي او د زړه د ناروغیو لامل کېږي. له بده مرغه ډېری خلک په خپل ځان باندې د ککړې هوا له منفي اغېزو نا خبره دي. له رواني اړخه هم نا پاکه هوا د انسان په روان باندې منفي اغېز کوي، اضطراب، فشار، د زغم کمښت او شیزوفرینا هغه حالتونه دي چې د ککړې هوا له امله د انسان پر روان واردیږي.

پر اضطراب باندې د ککړې هوا اغېزې:

په یوه څېړنه کې چې په ۲۰۱۸ کال کې خپره شوه، د بکن پلټونکي مرکز څېړونکو د ۲،۵ مکرون په اندازه خورا واړه زرات وموندل چې د انسان په مغز او بدن کې د هوا د اندازه کولو لپاره د ککړې هوا لرونکو ښارونو د وګړو اضطراب پرې مالوم کړي، هغه ښیي چې په لوګی لرونکو ښارونو کې د هوا تنفس کول د کروتیزول هورمون د زیادښت لامل کېږي. کروتیزول هورمول د انسان په وجود کې د اضطراب په نوم پېژندل کېږي او زیادښت یې د انسان په روان باندې د اضطراب ډېروالی ښیي.

ژور خپګان:

کله چې د کروتیزول ګراف لوړ خېژي، معمولاً د ژور خپګان احساس په انسان کې پیاوړی کېږي. ککړه هوا د انسان د ستړیا، بې حسۍ او دغه راز د شرم احساس زیاتوي. دا ډول احساس په هغو کسانو ژوره اغېزه شیندي چې د خپګان په لومو کې را ګیر وي. همدارنګه ناپاکه هوا د روحي فشار لامل کېږي. دوی تل نړۍ ګردجنه او بدرنګه ویني.

د زغم کمول:

د هوا ککړتیا د انسانانو د زغم ګراف ښکته بیایي او د صبر کاسه یې ډکوي. دوی د غوسې د کنټرول وړتیا له لاسه ورکوي او کله چې هوا نا پاکه وي، دوی د اکسیجن د کموالي له امله ژر ستړي کېږي. د روغتیا د نړیوال سازمان په وینا کله چې موږ په ککړه هوا کې یو، په ځانګړې توګه کله چې تودوخه له ۲۵ مایکرون څخه لوړه وي، له خپګان نه شکایت، د بې هوښۍ احساس او له ژوند کولو نه د خلکو رضایت خورا کمیږي.

د ماشومانو/ زده کوونکو پر زده کړو د خرابې هوا اغېزې:

ماشومان او زده کوونکي هغه ډلې دي چې ناپاکه هوا یې په رواني حالت ژور اغېز شیندي. څومره چې د هوا ککړتیا زیاتیږي، په هماغه کچه د زده کوونکو او ماشومانو د تمرکز ګراف ټیټیږي. دا ستونزه د دوی په زده کړه ییز بهیر کې لویې ننګونې را ولاړوي او له زده کړو سره یې واټن زیاتوي.

په حامله ښځو باندې د ککړې هوا اغېزې:

امیندواره ښځې د خپل حساس حالت لپاره خورا زیاتې پاملرنې ته اړتیا لري. د هوا ککړتیا په مور او جنین دواړو بده اغېزه لري. د هوا ککړتیا په میندو کې له وخت وړاندې د زېږون لامل کېږي، کوم چې ډېر خطرناک دی. له هوا څخه جوړې شوې زرې د ماشومانو په مغز کې وده کوي، چې بیا وروسته د زړه د ناروغۍ او یا هم د زېږون د نیمګړتیاوو وېره زیاتوي.

په لویانوباندې د ناپاکې هوا اغېزې:

د څېړنو موندنې ښیي چې الزایمر، ډیمنشیا او پارکنسن خطره په بالغانو، عمر خوړلیو او په ځانګړې توګه د منځني عمر لرونکو انسانانو د ډېرې چټلې هوا له امله را پیدا کېږي. د موندنې د څېړونکو په وینا یادې شوې ستونزې له نا پاک چاپېریال سره نېغ په نېغه اړیکه لري.

د ککړې هوا د مخنیوي سټراتیژي:

په کابل کې د هوا د ککړتیا کمولو کې د چارو اوسنی حالت څنګه دی؟

د چاپېریال ساتنې ریاست د ککړې هوا د مخنیوي او د دغه حالت د را کابو کولو لپاره له ۱۳۹۸ څخه تر ۱۴۰۳ ل کال پورې تګلاره جوړه کړې ده. چې لاندې موارد په کې شامل دي:

د افغانستان د چاپېریال ساتنې قانون

د ککړې هوا د مخنیوي او را کابو کولو لپاره تګلاره

د افغانستان د چاپېریال ساتنې سټراتیژیک ملي پلان

د افغانستان د چاپېریال ساتنې عملي پلان

د افغانستان د چاپېریال ساتنې اقتصادي پلان

د دریمې کټګورۍ نسل د بشري حقونو پلان

د دوامدار پرمختګ موخې

وړاندیزونه:

د همدې برمرغیو د له منځه وړلو لباره دولت ته په کار ده چې د ښوونځیو په درسي نصاب کې کلتوري، اقتصادي او د چاپېریال ساتنې اړوند تګلارې او پلانونه شامل کړي. همدارنګه په مصرفي انرژۍ هم کار وکړي. د تفریحي ځایونو کمښت او د شنو ځایونو کموالی بله هغه ستونزه ده چې دولت یې باید په خپلو لنډ مهاله، منځمهاله او اوږد مهاله عملي پلانونو کې شامل کړي څو وکولی شو د یوه پاک چاپېریال خاوندانن شو. د کښت لپاره د خلکو هڅول، د ښاري فرهنګ دودول او لوړول یو له هغو ستراتیژیو څخه دی چې د چاپېریال په پاکۍ کې رغنده رول لري. د هوا ککړتیا یوه لویه ننګونه ده چې په نړیواله کچه زموږ فزیکي او رواني روغتیا ګواښي. لومړنی ګام تل د دولتونو لخوا اخیستل کېږي او د هوا د ښه کولو لپاره هر ډول شونې هڅې کوي. د کابل ښاریان باید دغه اصل ته په کتو د موټرونو له زیاتې کارونې، د نورو هغو غازونو او فابریکو/ماشینونو له کارولو چې هوا زهرجنه کوي، د ملي احساس او د خپل/نورو د ژوند ژغورنې په نیت ورڅخه ډډه وکړي.

د زهرجنې هوا وقایه:

په خرابه هوا کې د تازه مېوو او سبزیجاتو خوړل زموږ له بدن سره مرسته کوي.

د مایعاتو خوړل د زهرجنو توکو څځه د خلاصون غوره لار ده او د هغه کورټیسول مقدار چې تاسو یې کاروئ، تنظیم کړئ.

د لبنیاتو خوړل. په ځانګړې توګه د هغو لبنیاتو چې زیات غوړ نه لري. د لبناتو کارول د تنفسي سیستم لپاره اغېزمن دي او په سړه هوا کې تر ډېره همدا تنفسي سیتم تر فشار لاندې وي.

د نورو غوړیو په پرتله د زیتونو استعمال هم په زهرجنه هوا کې ګټور دی. د زیتون غوړیو انټي اکسیډېنټ کولی شي په دې ورځو کې د زړه او تنفسي سیستم غوره مرستال کېدی شي.

د لوړ کیفین نه کارول. په ځانګړې توګه د شپې لخوا په کلکه ډډه ورڅخه وکړئ.

ښه خوب کول. که څه هم هر وخت زیات خوب کول ګټور نه دي. په دې ورځو کې د خوب کول روغتیا ته ګټه لري، ځکه په دغه حالت کې د معافیت سیستم ښه وده کولی شي او د هارمون کورټیسول په را کمولو کې مرسته کوي.

د کور د ننه د ګلدانیو ساتل. ځینې روغتیا پالان په دې باور دي چې په کور کې د ګلدانیو درلودل کولی شي د کور هوا په ښه کولو کې مرسته وکړي.

دې وخت کې په کور د ننه د فلم، ډرامو او سپورټي خپرونو لیدل ټول ستاسو له تنفسي سیستم سره مرسته کولی شي او د معافیت سیستم مو وده کوي.

نړۍ نيوز

نړۍ نيوز

نړۍنيوز خپلواکه او بې پرې خبري، تحلیلي او معلوماتي وېب پاڼه ده، چې د بیان د ازادۍ اصل ته په پام د ورځنیو کورنیو، سیمه ییزو او نړیوالو پېښو اړوند خبرونه، تحلیلونه او د لیکوالو نظرونه وړاندې کوي.

څرگندون

خپور کړه

ستاسو برېښناليک به نه خپريږي. غوښتى ځایونه په نښه شوي *

وروستي

زېرمتون