نظر

د ځناورو واکمني او یرغـل خان – دویمه برخه

ډاکټر رحمت ربي ځيرکيار

(ب) د ځــنــاورتوب اصــول

      په ټولو ځــناورو کې خــوګانو هوښـیاره او لارښــوده پـټــه (قـشر) جوړه کړې وه، او بیا په ټولو خوګانــوکې د شـیـنا لــیک ښکلی و. هغه له انقلاب نه وروسته، سم د لاسه  «د چینارکوټ د فارم» نوم په سپـین رنګ پاک کړ او پر ځای یې «د ځـناورو فارم» د لویې دړې (دروازې) د تختې په مخ ولیکه. له دې وروسته فارم په هـمدې نــوم مــشهور شــو او د ځــناورو واکــمني رســماً پــیل شــوه.

مـاڼـو هم د شينا په څنګ کې خپله لکۍ اخوا دیخوا خوځوله او د نورو خوګانو پام یې ځان ته راګرځاوه چې د مشرتابه لیاقـت لري. شینا او ماڼو په نورو ځناورو داسې  زیرې وکړ: «موږ خوګانو په دې څو ورځو کې وکړی شول چې ستاسې د پوهـیدو لپاره د ځناورتوب ټول اصول په اووه (۷) حکمونو کې لـڼـډ او ساده کړو. دغه حکمونه به اوس د ګودام د کوټې په لوی دیوال لیکل کیـږي او له دې وروسته به هم ستاسې او هم د راتلونکو ځناورو په ژوند کې د نه بــدلــیـدونکــي اساســي قــانون حــیثیت لــري.» شـیـنا په ډیـره سـختـۍ په پــوړۍ جـګ شــو او اووه (۷) ا حـکـام یې په دې ډول ولــیکـل:

اــ هرڅه چې په دوه پــښو ګــرځي، غــلیم  دی

۲ــ  هــر څـه چې په څـلور پــښو ګــرځي، خــپل دی

۳ــ هـیـڅ ځـناور به جامـې(لباس) نه اغــونــــــدي

۴ــ هـیـڅ ځــناور به پـــه توشک نــه بــیــدیــږي

۵ــ هـــیڅ ځـــناور بـــــه نـــشه نــــــــه کــــوي

۶ـــ هــیڅ ځـــناور بــــه بل ځــــناور نـــه وژنـــي

۷ــ ټــــــــــــول ځــنـــاور مــــــــــســاوي دي

د دوه املایي تیروتنو پرته، شـینا ټول احکام سم ولیکل او د نورو ځـناورو د پوهـیدو لپاره یې څو ځـلې په لــوړ غـــږ  واورول. د دې سره سم، ټولو راپڼـډ شوو ځناورو د بشپـړې موافقې په توګه خپلې لکۍ جګې کړې. خوګانو او سپـیو ټول احکام زده کړل. خو نورو  ساده ځناورو به چې یو حکم زده کړ،نو بل به ترې هیر شو. سوډر په ټولو کې زوړ ځناور او ډیر بد خوی خـر و. هغه په ټول فارم کې یواځینی څاروی و چی چا په خـندا نه و لیدلی او دلیل به یې دا وایه چې « ما په ټول ژوند کې هـیڅ شی د خـندا وړ نه دی لیدلی.» سـوډر په انقلابی پیر کې هم لکه  د پخوا غوندې په ارامۍ کارکاوه او« د خپلې خوښې کار» یې نه خوښـیده. که چیرې به ورنه یو بل ځناور پوښتنه وکــړه چې «ایا د محمدڅرګـندخان کاکا په شــړلو او د انقلاب په راتګ ډیر خــوښ نه یې؟» نـو سـوډر به په مرموز ډول  ځواب ورکاوه چې: « د خــرو عُـمر ډیر اوږد وي او تاسې تر اوسه پورې په فارم کې یو خر هم مـړ نه دی لــــیدلــی؟» زاړه سوډر د زده کړې استعداد لاره، خو هیڅکله یی سر په دې نه خوګاوه چې خپل طبیعي استعــداد پـه کارواچــوي. سوډر د انقلاب په ماهیت او له انقلابه راوروسته په فارم کې د ځناورو د ممتازې طبقې په زورواکۍ او هـر غولوونکي عمل پوهـیده، خو په دې اکله یې د هیـڅ څاروي سره خواله نه کوله. سوډر ټول کړاوونه زغــمل او سره د ټولو زغـمونو په دې بریالی شو چی په پټه خوله د ځناورو په فارم کې تر پای ژوندی پاتــي شــي. سوډر په ټول فارم کې د شـډل ډیر مخلص ملګری و. دواړه به یو ځای په مال څړ کې خوا په خوا څریدل خو د یو بل سره به نه ګړیدل. شـډل په ټول فارم کې تر ټولو غټ ځناور او خورا قوي اس و. هغه ډیر بې عقله و خو د خپل قوت له امله ورته د فارم نورو ځناورو په درنه سترګه کتل. شـډل د ځناورو په انقــلاب کې ټپــي شو او د خــوګانـو له خـوا ورتــه « دځـناورو اتل لومړی درجه نښا ن» ورکړی شو. خوګانو پـخـپله ټک کار نه کاوه خو د نورو ځــناورو په څارنـه او لارښــودنه کې ډیـر تکــړه وو. د ســوډر پر خلاف، شـــډل پـه انــقلاب ټــینګ ولاړ و‎. شـپه او ورځ به یی زیات کار کاوه او په هر مشکل کی به یې شعار ورکاوه چې: «زه به لا پسې سخت کارکــوم!» شـډل د زده کــړې په کــورسونوکی په دې بریالــی نــشو چــې د « پ» له تــوري نه زیات پــرمختګ وکــړي.کله چی به یې د «ج» توری زده کړ، نو بیا به یې د «الف» او «ب» توري له یاده وتل. ټـاکو چې د شـډل غوندې د ریـړې د راښکلو اس و، ټوله پـټۍ ( الفـبا) یې زده کړې او یاده کړې وه، خو لیکل شوي توري یې یوځای کولی او لوستلی نشول. ټاکو له انقلاب نه وروسته دې ته متوجه و چې قوانین  یا اووه (۷) احکام  د ټولواک (دیکــتاتـور) او د هــغه د کارمــندانو په ګــټه بـدلــون مـــومـــي.

(پ) په انـقـلاب کـې نـوې وتلــې پــټــه او مشروعیت یې

ټـاکـو به د انــقلابي احــکامو د بـدلـون په اکله نور ځــناور پوښتل، خو خپل نظر به یې د ځان سـره سـاته او د ځناورو په فارم کی د سـوډر په شــان   تر پای ژوندی پاتــی شــو.

شـینا د خوګانو د وتلې (ممتازې) پټـې په سر کی ولاړ و او د ځناورو د فارم لومړی واکمن و. د پڅ ذهنـو ځناورو د اسانـتیا په خاطر شینا مجبور شو چی اووه (۷) احکام پـه یـوه وجـیزه کې چـې « څـلور پـښـیـزه ښه دي او دوه  پـښـیـزه بـد دي» ساده اولـڼـډ کـړي. د شـینا د اعلان له مخې دې نوې وجـیزې د ځناورتوب د ټولو اصولو شمزۍ جــوړوله‎. د فارم اوسیدونکو چرګو، چرګانو، بتو، هـیلیو او نورو مرغیو شـینا ته خپله انـدیـښنه څرګنده کړه چې   الـوتونکي دوه پـښې لـري او د نوي شعار مطابق دوه پـښیـزه رټل شو ي دي! شـینا الوتونکو ته ډاډګیرنه ورکړه چې اندیـښنه یې په ځای نه ده: «مرغان په خپلو څانګونو(وزرو) کې هیڅ شی نـشي نیولی بلکې یواځې یې د الوتنـې لپاره استعمالوي. موږ د الوتونکو څانګـونو ته د پښو په سترګه ګورو. د انسان او ځناور ترمنځ د توپير غـټه نښه د انسان لاسونه دي او د دغې شیطاني وسیلې په لرلو سـره انسان تل د دې وس لري چې له شیطلانۍ او ورانکارۍ نه ډک کارونه تر سره کړي.» د شــینا له وینا څخه وروسته ، پــڅ ذهنه ځناور د وجیزې په یادولو بوخت شول، او  نــوې وجــیزه د ګودام په دیوال د اووه(۷)احکامودپاسه په غـټـو تورو ولیکل شوه. ډیروځـناورو په یادو زده کــړه چی «څلورپـښیځ  ښه دي او دوه  پـښیځ بد دي». میـږې (ګـډې) یواځینی څـاروي وو چی په رمـباړو کــې د دغه شعار په تکرار نه ستړي کید لې، خاصتاَ هغه مهال چی په څرځای کی به راپـڼـډې شوې وې. په شینا پسې دوهم معتبرخوګ ماڼو و. ده د شـینا په ځـای ځان د مشرۍ وړ ګاڼـه.

له انقلاب نه راوروسته، شینا د لویانو ځناورو زده کړې او روزنې ته ډیر ارزښت ورکاوه.  دوه سـپۍ لنګـې شوې او نـهه (۹) څاربه کوکري یې وزیـږول. دغه کوکري چی لږ لوی غوندې شول، نو مـاڼـو سم د لاسه په یو پـټ ځای کې پـخپله د روزنې لاندې ونیول. د اتوار په ورځ شـینا په خـپله انقلابي وینا کې نورو ځناورورته داسې ډاډګـیرنه ورکړه:« که انسانان پیچلي ماغزه لري او لاسونه یې په هرڅه کی چلیـږي، نو په مقابل کی یې موږ څـاروي څلور غټې پښې، درانه سومونه،پـیـړ ورمیـږونه، اوږده شوڼـډکونه، تیره غاښونه،اوږدې لکۍ او کړۍ کړۍ ښکرونه لرو. که د انسان کمال د هغه په شیطانی مغزو اولاسونو کی پروت دی، نو په مقابل کی یې د ځــناورو هر غـــړی له زور نه ډک دی. زمـــوږ انقلاب د دغــه زور څرګــندوی دی. هـــغه انقلاب چی دټولو انساني چـټـیاتو ګیلم یې جم کړ او پــر ځای یې د ځـــناورتوب روحــیه ټـــیــنګه کړه…. په وړاندې د ډیر کــار پــه لـــــوري!» او داســې نــور.

خوګان د څــرګــندخان کاکا په پخــوانی کور کې برنـد شول او نور څــاروي په خپلو پخوانـیو غــوجــلو کــې پــریــوتل. ډیـر ژر د هګـیــو او شـیدو ټـول پـیداوار د خــوګانــو خوراک شول او لــه دې امـــله نور ځــناور  ډیــر اندیــښمـن شول. خوګانو له خپل مینځه  خبرلوڅ ارګجـه  وګــوماره چې نور ســاده ځناور د شیـدو او هګیــو د پــیـداوار  د خـوړلو په اســـرار پــوه کـړي. ارګجــه کــړیکه وویــستله، ځــناور یــې راپـڼـډ کړل او داسې اســتـدلال یـــــې ورته واوراوه: موږ خوګان ستاسې  ټولو ډیر خواخو ږي یو. د فارم د ادارې او تنظیم  دروند بار زموږ په اوږو پروت دی. موږ خوګان  ستاسې د ښیګـڼې لپاره هګۍ او شـدې او د دوی پیداوار خورو. که ویې نه خورو، نو ناروغـیـږو او چی ناروغه شو، نو بیا خو ستاسې خـدمت نــه شــــو کـــولی. که موږ د ځناوروخدمت  و نکړو، نو بیا خو ناکامـیـږو. که موږ ناکام شو، نو بیا خو محمد څـرګـندخان کاکا  چې د انسانانو ټولـنې ته تـښـتید لی دی بیــرته راځـي. بیا درته وایم چی که موږ شـیدې او هګۍ او د دوی پـیداوار ونه خــورو، نو څــرګــند خان کاکا بیا راځي. په موږ کې داسې هیڅوک نشته چې د څرګندخان کاکا بیا راتګ دې وغواړي!» ارګجه د استدلال خاوند و.

(ت) «د غـواو د څـپـــرجګـړه»، نوی لارښود او د بادي ژرنــدې پروژه

وروسته له ډیرو هلوځلو محمد څرګندخان کاکا په دې بریالی شو چې د نورو انسانانو په ملاتړ یوځلې د ځناورو په فارم برید وکــړي. د غـواو د څپر په خوا کې ځناورو انسانانو ته کلکه ماتې ورکړه او څرګندخان کاکا بیرته د انسانانو ټـولــنې ته وتـښتیــده. ټول ځناور په ګودام کی  راپـڼـډ شول، لــکـــۍ یې جګې کړې او د لکـــیو په اتـفاق یې دغه جــــګـړه « دغــواو د څـپــر جګــړه» ونــــوموله. د بشر د حــقوقو اعلامیه اوس د ځناورو لپاره د سیالــــۍ وړ بــریــښیـد له. د دغـې اعــلامیې په څیر ځناورو هم د ځـــان لــ‎‎‎ـپاره  « د  ځـناورو د حـقوقـو رمـ‎ــباړه» جـــګـه کـــــړه. یواځې ناشکن ځناور د دې وړ وو چی د ځناورو د حقوقو په رمباړه کی برخه واخلي. ناشکن هغه ځناور وو چــې : (۱) عـــقل پروف  یانې عایـــق العقل او دفــع الــــفکر وو، او (۲)  د غواو د څپر په جګـــــړه کی یې د ځــناورتوب مـــــیـړانه ښــــود لــــــــــې وه.

شینا چی په ټولو خوګانو کی تیزفکرې ځناور و، د بادي ژرندې دجوړولو په غم کی شو. د بادي ژرندې نظر یې د  محمد څرګندخان کاکا د کتابتون په یو زاړه کتاب کی لوستلی و. شینا به نورو ځناورو ته ویل چی د بادي ژرندې له جوړولو نه وروسته به ځناور لـږ او اسان کارکوي او هوسا ژوند به لري. د خوګانو له مینځه ماڼـو ډیر سر تمبه و، او  په هیڅ شی کی یی چاته تن نه ورکاوه . مـاڼـو په لومړئ ورځ د شـینا سره په بادي ژرنده ټکر وکړ. د ماڼـو په اند، د بادي ژرندې په ځای د ځناورو د اخور ډکول مهم و. د فارم ټول ځناور د دوه و(۲) شعارونو په اساس په دوه ډلو و ویشل شول: (۱) « که څوک غواړي چی د بادي ژرندې د جوړولو له لارې یې کار لـڼـډ او اسان  شي او ژوند یې هوسا شي، نو شـینا ته دې رای ورکړي»، خو(۲) «که څوک غواړي چې اخور یې ډک وي،نو ماڼو ته دې رای ورکړي». ځناورو ته د دواړو خوګانو وړاندیزونه قوي ښکاریدل، خو په ټول فارم کې سـوډر يواځینی څـاروی و چې د شـینا او مـاڼو په چلونو نه غولیـده. سوډر به پټ پټ د ځان سره ویل چې« که بادي ژرنده وي یا نه وي، په دواړو حالتونو کې به د ځناورو کرغـیـړن ژونـد د پــخوا په شــان دوام ولــري.»  زوړ او بد خــوی   ســوډر ډیــر شکـمن خر و.

ما ڼـو چې خورا کینه ناک خوګ و، یو ماښام پټ د غـواو څپر ته ورننوت او د شیـنا د بادي ژرندې په نـقشه یې خـــپلې  سترګې  ونښــلولې ، وچـولی یــې تریــو کړ، شاته کـیــڼه پـښه یې جګه کړه او د بادي ژرندې په نقــشه یـې مـیـتــیازې وکــړې. بــلــه ورځ ارګجـه د شـــینا په امــر ټــول څاروي د ګــودام پــه کــوټه کــې د دې لــپــاره راپـڼـډ کړل چی د بادي ژرندې په اکله پریکړه وکړي . شـینا د خپلې خبرلوڅۍ په برکت ګڼ شمیر ځناور د بادي ژرندې په ښــیګـڼو قانع کــړل. مـاڼـو غــوږونه څــوړ کــړل او ناڅاپه یې کړیکه وویستله. یوه شــیـبـه وروســته نــهه (۹) غټ سپي، چې د خطرناکو لیوانو غوندې معلومیدل، په یو تراټ راورسیدل او سم د لاسه یې په شـینا ورودانګل. شیـنا خپله لکۍ د سپـیو له تیرو داړو نه راخلاصه کړه، څلور پښې یې  خپلې کړې او څلور یې پردۍ کړې  او د تل لپاره د ځناورو له فارم نه وتـښتـیده. په دې ډول ډګـر مـاڼـو ته تش پاتي شو.  ډاریدلي او هیبت وهلي ځناور سوکه سوکه ( ورو ورو) په دې پوه شول چې دغه خطرناکه ســپي هغه کوکري وو چې مـاڼـو په یو ځانله ځــای کې پخـپله  روزلی وو. مـاڼو ځان لارښود اعلان کړ او سم د لاسه یې د ځناورو عمومي راپـڼـیدنې له مینـځه ویوړې. مـاڼـو چې په خوا کی یې نهه سپي تیارسۍ ولاړ وو، نورو ځناورو ته وویل: «لـه دې وروستـه به موږ خــوګان ځانـله راپـڼـډیـږو. زه به د دغــو پـڼـډیدنــو مشــر یـم او  او پــریکـړې به تاسې ته د ارګجـه پــه واسطه ابـــلاغــوم. بـیخي بیغمـه اوسئ. له دې وروسته په هـیڅ موضوع بحث مه کــوئ!»  زاړه او تــریــخ مزاجي خر ســــوډر چې ستــرګو یې چخــې نیـــولې وې خـــپل شــوڼـډک په  تـش اخــور ومـښـه او په زړه کې یــــې  دې شـــعـــر ټــوپـــونـــه ووهـــــــل:

سپک مې مه ګـڼـه تقـریر دې راته مه کړه       زه په خپله خـر ګرۍ کې غټ بـابـا یـم

کـه اخور مې له وښـو او توبرې ډک شـي       وایم تاته چی له تا به ډیـر دانا  یـم

ځناور د شیـنا په شــړلو او د ماڼـو په نــوي سیاست اندیــښمــن شــول ، خــو د دې په ضــد یــې هــیڅ لــه لاســـه پو ره نـــشــول. که چیرې د فارم ځناور له مخکې نه په اسـتدلال  اموخته شوي وای،  ښایي د مـاڼـو د سیاست او خـپل سرۍ  په ضد به راپـورته شوي وای. ارګجـه چی اوس د مـاڼـو په څــنګ کې دوهـم  مهم خوګ و، نورو ځــناورو ته وویل: « زه ډاډه یم چې د فارم ټــول ځـناور د ســتر لارښود مـاڼـو له  سرښندنې نه د زړه له کومي  منـنه کـوي ځکه چې نور درانه او اضافي کارونه یې هم په  خپلو مبارکو اوږو  واخیستل. مشرتوب د ساعت تیرۍ شی نه دی، بلکې ډیر دروند مسولیت دی چې منل یې اطاعت لازموي.» د مـاڼـو په زورواکۍ کې  ارګــجـه درې غــټې وظــیفې لــرلــې:

۱ــ شړل شوی شـینا باید نورو ځناورو ته  د خـا یـن په صفت  ور وپــیـژني

۲ــ د نورو ځــناورو په ذهـن کې کښـینوي چې مـاڼـو « ستــر لارښــود» دی

۳ــ ځناور په دې اخته (معتاد) کړي چې فارم ستر لارښود ته اړتیا لري او

پخپله سـتر لارښود  د نورو ځناورو چورلټ (مطلق) اطاعت ته اړ دی

د نورو پڅ ذهنو ځناورو د اسانتیا لپاره ارګجه په خپل ابتکار ټول مطالب داسې ساده او لـڼـډ کړل چې « پخوا هـرڅه خراب وو او اوس هـر څه ښه دي.» ډیرو ځناورو د ارګجه په خبرو چې  خبرلوڅ خوګ وباور کاوه. د دې باور علت دا و  چې د ځناورو له حافظې نه پخپله محمد څرکنـد خان کاکا  او د هغه د دورې هر څه وتلي وو او ټول «انساني چټـیات» د ځناورو له مغزو نه مینځل شوي وو. پخپله مـاڼـو چې د  شـینا د بادي ژرندې  په نقشه یې میتـیازې کړې وې، اوس د دغــې ژرندې جــوړول حــتمي ګڼــل.

د عادت سره سم چی ځناور به د امرونو د اخیستلو لپاره راپـڼـډ شول، مـاڼـو ورته دا ابلاغیه واوروله: «ما د یوې نوې پالیسۍ پـریکړه کړې ده. زه د بادي ژرندې د جوړولو لپاره څرخونو، سـیمټو، او د وسپنې میلو ته  اړتیا لرم او د دغې اړتیا د پوره کولو لپاره لازمه ګڼم چې د انسانانو سره د سوداګرۍ اړیکې ټینګې کړم.   زه  باید په انسانانو  د چرګوهګۍ خرڅې کړم د دې لپاره چې پیسې لاسته راوړم او بیا پرې له انسانانو نه  د بادي ژرندې د جوړولو ضروریات راونیسم.  زموږځناورو بادي ژرنده د چرګو غټې سرښـندنې ته  اړتیا لري.  چرګې باید   ډیرې او غټې هګۍ واچوي. پام کوۍ چې یوه هګۍ نه ماته شي او نه خوسا!» چرګې نه یواځې د نوې پټې  (خوګانو) د خوراک لپاره مهمې وې ، بلکې د نوي  ستر لارښود مـاڼـو د بادي ژرندې لپاره هم مهمې شوې.

نور بیا….

ډاکټر رحمت ربي ځيرکيار

ډاکټر رحمت ربي ځيرکيار

ډاکټر رحمت ربي ځیرکیار جرمني‌مېشتی د پوهنتون استاد او سیاست‌پوه دی، چې پر سیاست‌پوهنې او فرهنگي مسایلو لیکنې او څېړنې کوي.

څرگندون

خپور کړه

ستاسو برېښناليک به نه خپريږي. غوښتى ځایونه په نښه شوي *

وروستي

زېرمتون